Επικοινωνήστε μαζί μας

divemag2009@gmail.com

Τετάρτη, 24 Νοεμβρίου 2010

Yποξία και νόσος των δυτών


Η υποξία είναι χοντρικά η πτώση του οξυγόνου στον οργανισμό μας κάτω από τα ανεκτά επίπεδα. Ας  δούμε πώς μπορεί να συμβεί. Tο οξυγόνο είναι αυτό που επιτρέπει την παραγωγή ενέργειας από χημικές αντιδράσεις -που λέγονται καύσεις- στο σώμα μας.

Χωρίς  αυτό δεν μπορούν να γίνουν καύσεις, με τον ίδιο τρόπο που δεν μπορεί να μείνει αναμμένη η φλόγα του κεριού κάτω από ένα ποτήρι. Μόλις το οξυγόνο σωθεί θα σβήσει. Tο διοξείδιο του άνθρακα είναι το προϊόν της καύσης. Έτσι  λοιπόν, όταν αναπνέουμε παίρνουμε οξυγόνο με τον ατμοσφαιρικό αέρα, το χρησιμοποιούμε για τις καύσεις μας και παράγουμε διοξείδιο του άνθρακα, το οποίο απομακρύνεται με την εκπνοή. Όσο πιο έντονα κινούμαστε τόσο πιο γρήγορα καταναλώνουμε οξυγόνο/παράγουμε διοξείδιο.

Εννοείται πως όταν βρισκόμαστε σε άπνοια έχουμε στη διάθεσή μας το οξυγόνο που πήραμε στην τελευταία μας ανάσα και όταν βρισκόμαστε σε ελεύθερη κατάδυση με αυτό πρέπει να βολευτούμε, μέχρι να επιστρέψουμε στην επιφάνεια. Εννοείται, επίσης, πως μέχρι τότε δεν μπορούμε να ξεφορτωθούμε το διοξείδιο που συνεχώς αυξάνει.

Αντίθετα με ό,τι θα περίμενε κανείς, αυτό που δίνει το σήμα, το καμπανάκι, για τη ρήξη της άπνοιας δεν είναι το οξυγόνο που μειώνεται, αλλά το διοξείδιο που αυξάνει. Aυτή η αύξηση δεν γίνεται ανεκτή από τον οργανισμό, ο οποίος αρχίζει να διαμαρτύρεται, σαν αίσθημα δυσφορίας στην αρχή και, αν το παρακάνουμε, με τους διαφραγματικούς σπασμούς. Aν τώρα κάποιος μείνει κάτω από το νερό παραπάνω απ’ όσο πρέπει, είτε λόγω ατυχήματος (π.χ. κάπου έμπλεξε) ή γιατί παρασύρθηκε από κάποιο ψάρι ή για οποιονδήποτε άλλον λόγο, τότε υπάρχει ο κίνδυνος κατά την ανάδυση να πέσει το οξυγόνο κάτω από τα επιτρεπτά επίπεδα (υποξία) και να χάσει τις αισθήσεις του.

Αυτό  συμβαίνει συχνότερα στα τελευταία μέτρα πριν από την επιφάνεια, αλλά μπορεί να συμβεί ακόμα και στην επιφάνεια. Τη  στιγμή, δηλαδή, που πάει ο δύτης να πάρει την πρώτη ανάσα να λιποθυμήσει. Αυτός που κινδυνεύει περισσότερο είναι αυτός που για κάποιον λόγο κάνει υπεραερισμό. Αυτό μπορεί να γίνει είτε άθελα είτε ηθελημένα από κάποιον που ανακάλυψε πως έτσι αισθάνεται πιο άνετα στη βουτιά. Στην πραγματικότητα, αυτό που συμβαίνει είναι πως με τον υπεραερισμό ο δύτης ρίχνει, πριν ξεκινήσει την κατάδυση, όσο μπορεί τα επίπεδα του διοξειδίου του άνθρακα στο σώμα του.

Έτσι όμως το καμπανάκι για τη ρήξη της άπνοιας θα χτυπήσει αργότερα, αφού το διοξείδιο θα αργήσει να φτάσει το κρίσιμο επίπεδο και αυτή η καθυστέρηση εκλαμβάνεται λανθασμένα σαν «άνεση». Εν  τω μεταξύ όμως το οξυγόνο έχει πέσει περισσότερο από το συνηθισμένο, αφού η κατάδυση έχει κρατήσει παραπάνω, με αποτέλεσμα να αυξάνουν δραματικά οι πιθανότητες υποξίας στην ανάδυση! Παλιότερα, αυτό ήταν μια συνηθισμένη πρακτική, ειδικά όταν επρόκειτο να ακολουθήσει βαθιά κατάδυση, και είναι άγνωστο πόσοι πνίγηκαν από έναν τόσο βλακώδη λόγο!

Ο προπονημένος δύτης έχει «μάθει» στο σώμα του να λειτουργεί καλύτερα σε συνθήκες αυξημένου διοξειδίου του άνθρακα, ανέχεται δηλαδή περισσότερο από έναν μη προπονημένο αυτήν την κατάσταση. Μάλιστα, στην αθλητική ελεύθερη κατάδυση οι αθλητές φθάνουν μέχρι να ανέχονται για αρκετή ώρα τους διαφραγματικούς σπασμούς (τους μασούν, όπως λένε στην αργκό τους) προκειμένου να καθυστερήσουν την άνοδο. Εκεί, βέβαια, το περιβάλλον -και ειδικά σε συνθήκες αγώνα- είναι ελεγχόμενο, με δύτες ασφαλείας, γιατρούς κ.τ.λ. Η αλήθεια είναι πως κάθε χρόνο παθαίνουν υποξία και έμπειροι και αρχάριοι.

Η τραγική ειρωνεία είναι πως στην ουσία η υποξία αποτελεί έναν μηχανισμό αυτοπροστασίας! Ο οργανισμός δηλαδή, λόγω της έλλειψης οξυγόνου «κλείνει» τα δευτερεύοντα συστήματα, ώστε η καρδιά να μπορέσει να λειτουργήσει λίγο ακόμη, με τα ελάχιστα αποθέματα. Η υποξία προλαμβάνεται μόνο τηρώντας τα μέτρα ασφαλείας. Η υποξία δεν δίνει προειδοποιητικά συμπτώματα!

Tο να μην τραβάμε τις βουτιές στα όρια, το να κρατάμε μεγάλα διαλείμματα επιφανείας, το να βγάζουμε πλάνο βουτιάς (δηλαδή κατεβαίνω, κάνω αυτό το πράγμα και ανεβαίνω) και να το τηρούμε απαρέγκλιτα, το να μην καθυστερούμε υποβρυχίως χωρίς λόγο, το να μην παρασυρόμαστε από τα ψάρια, το να μην μπαίνουμε σε διαδικασία ανταγωνισμού, το να αναπνέουμε σωστά στην επιφάνεια, το να αφαιρούμε πάντα τον αναπνευστήρα από το στόμα στη βουτιά, είναι μόνο κάποια απ’ αυτά.

Συνιστώ ανεπιφύλακτα σε όποιον έχει τη δυνατότητα να περάσει από κάποιο σχολείο κατάδυσης. Εγώ πέρασα το πρώτο μου μετά 15 χρόνια συστηματικού ψαροτούφεκου και έμεινα έκπληκτος με πόσα πράγματα δεν γνώριζα και πόσα πράγματα έκανα λάθος!

Για να τελειώνουμε με την υποξία, αναφέρω ότι το μόνο που μπορεί να την αντιμετωπίσει είναι το ζευγάρι, ο σύντροφος. Tο να κρατήσετε τον σύντροφό σας έξω από το νερό, το να του βγάλετε τη μάσκα και τον αναπνευστήρα και να του φωνάξετε «ανάπνευσε!» θα κάνει τη διαφορά ανάμεσα στη σωτηρία και την τραγωδία! Υπάρχουν κάποια περιστατικά μοναχικών δυτών που ενώ έπαθαν υποξία συνήλθαν μόνοι τους στην επιφάνεια, κυρίως επειδή τα βάρη στη ζώνη τους ήταν μαζεμένα στο πίσω μέρος της και τους γύρισαν ανάσκελα! Δυστυχώς, ενώ είναι πολύ τυχεροί είναι και ελάχιστοι μπροστά σ’ αυτούς που δεν τα κατάφεραν. Για όποιον πάθει υποξία η άμεση ιατρική εξέταση κρίνεται επιβεβλημένη.

«Nόσος» και στην ελεύθερη

Αν κάποιος ανέφερε τη φράση «η νόσος των δυτών στην ελεύθερη» πριν από μερικά χρόνια θα τον έπαιρναν με τις πέτρες! Βλέπετε παλαιότερα θεωρείτο πως μόνο στην αυτόνομη κατάδυση μπορεί να συμβεί κάτι τέτοιο. Ας  δούμε λοιπόν πώς έχουν τα πράγματα. Οι πρώτες αναφορές στη νόσο των δυτών στη χώρα μας έρχονται από τους σφουγγαράδες της Kαλύμνου και της Σύμης και μάλιστα όχι τους γυμνούς δύτες (αυτούς με τη σκανταλόπετρα), αφού αυτοί βουτούσαν με ελεύθερη κατάδυση (αν κι αυτοί θα μπορούσαν να την πάθουν).

Μιλάμε γι' αυτούς που βουτούσαν με σκάφανδρα και ο αέρας τους ερχόταν από το καΐκι με κομπρεσσέρ (τα πρώτα ήταν χειροκίνητα) και λεγόταν «μηχανικοί». Αυτοί που τους «χτυπούσε η αρρώστια» πέθαιναν ή έμεναν παράλυτοι (αναφερόμαστε στις βαρύτερες μορφές της νόσου). Χαρακτηριστικό είναι ότι στην Kάλυμνο υπάρχει ο περίφημος χορός του μηχανικού, όπου ο «χτυπημένος» δύτης προσπαθεί, υποβασταζόμενος από τους συντρόφους του, να χορέψει.

Σε επίπεδο φυσιολογίας συμβαίνουν τα εξής: ο ατμοσφαιρικός αέρας περιέχει εκτός από 21% οξυγόνο και άζωτο σε ποσοστό περίπου 78%, το οποίο όμως δεν το χρησιμοποιούμε πουθενά. Tο άζωτο, όμως, αν η κατάδυση κρατήσει πολύ και αναλόγως το βάθος, διαλύεται στο αίμα με τη μορφή πολύ μικρών φυσαλίδων, οι οποίες στην ανάδυση διογκώνονται και προκαλούν εμβολές (αποφράσσουν δηλαδή, μικρά αιμοφόρα αγγεία).

Ανάλογα με την περιοχή και την έκταση της βλάβης έρχονται ελαφρά συμπτώματα π.χ. πόνος στις αρθρώσεις ή παράλυση ή και ο θάνατος ακόμα. Τώρα βέβαια που γνωρίζουμε τι συμβαίνει, υπάρχουν οι πίνακες αποσυμπίεσης  (εδώ και πολλά χρόνια) και τα καταδυτικά κομπιούτερ που σου λένε, ανάλογα με το βάθος και τον χρόνο παραμονής σου, αν χρειάζεσαι στάση/στάσεις αποσυμπίεσης, σε τι βάθος και για πόσο. Λαμβάνουν υπ’ όψιν τους και τις επαναληπτικές καταδύσεις και ακόμα και το αν πρόκειται να μπεις σε αεροπλάνο σε σύντομο χρονικό διάστημα!

Θα μου πείτε γιατί μας αφορά εμάς κάτι τέτοιο, αφού ως ελεύθεροι δύτες αναπνέουμε ατμοσφαιρικό αέρα στην επιφάνεια και μάλιστα το κάποιο βάθος που φτάνουμε και η μικρή παραμονή σ’ αυτό δεν επιτρέπει να φορτωθούμε με αρκετό άζωτο και να κινδυνέψουμε. Φαίνεται, λοιπόν, πως κάτω από κάποιες συνθήκες μπορούν και οι ελεύθεροι δύτες να χτυπηθούν από τη νόσο!

H πρώτη φορά που άκουσα να γίνεται λόγος για κάτι τέτοιο ήταν πριν από μερικά χρόνια και αφορούσε αθλητές της Iσπανικής Eθνικής ομάδας αγωνιστικού ψαροτούφεκου. Τα  παιδιά αυτά χρησιμοποιούσαν υποβρύχια σκούτερ κατά την πολυήμερη αναγνώριση της τράπεζας του αγώνα, με αποτέλεσμα να πάθουν τη νόσο, άλλοι κατά την αναγνώριση, άλλοι την ημέρα του αγώνα, ενώ βουτούσαν κανονικά.

Kαι αθλητές άλλων ομάδων την έχουν πατήσει έκτοτε, ακόμα και χωρίς σκούτερ και αυτό οφείλεται στο ότι τελικά το άζωτο που φορτωνόμαστε, είτε λίγο είτε πολύ, θέλει κάποιες μέρες για να εξαφανιστεί τελείως από τον οργανισμό μας. Kαι στην Eλλάδα έχει αναφερθεί περιστατικό νόσου με ψαροτουφεκά που έκανε διαδοχικές πολύ βαθιές βουτιές με μικρά διαλείμματα επιφανείας.

Aκόμα κι αν οι πιθανότητες νόσου είναι πολύ μικρές για έναν μέσο ελεύθερο δύτη, τα αναφέρω όλα αυτά γιατί με τη θεοποίηση του βάθους φοβάμαι πως θα ακούσουμε ξανά τέτοιες ιστορίες. Για όσους αμφιβάλλουν αναφέρω πως ήδη έχει κυκλοφορήσει ο πρώτος υπολογιστής - ρολόι που μετράει το φορτίο αζώτου στην ελεύθερη κατάδυση! Πάντως κι εδώ το σωστό ζευγάρι είναι το μοναδικό πραγματικό μέσο ασφαλείας, μόνο που στην περίπτωση της νόσου η έκβαση θα κριθεί από το πόσο γρήγορα θα μεταφερθεί το περιστατικό σε υπερβαρικό θάλαμο (ή θάλαμο αποσυμπίεσης όπως είναι ευρύτερα γνωστός).

Το λεξιλόγιο των «αμφίβιων»

AΠNOIA: Eίναι το ηθελημένο κράτημα της αναπνοής (αν κάποιος σε πνίγει δεν μπορείς να πεις ότι είσαι σε άπνοια).
EΛEYΘEPH KATAΔYΣH: Eίναι η κατάδυση με άπνοια.
AYTONOMH KATAΔYΣH: Eίναι η κατάδυση με χρήση αναπνευστικής συσκευής (π.χ. με κομπρεσέρ και μαρκούτσι -ναργιλές που λένε οι επαγγελματίες- με μπουκάλες, συσκευές κλειστού κυκλώματος κ.λπ.).
AΓΩNIΣTIKH EΛEYΘEPH KATAΔYΣH: Eίναι οι προσπάθειες που γίνονται στο πλαίσιο αγώνων, για να δείξουν κάποιοι ότι βουτούν πιο βαθιά από τους άλλους. Xωρίζεται σε διάφορες κατηγορίες, ανάλογα με το πώς βουτάς (π.χ. σταθερά βάρη, εναλλασσόμενα, no limits κ.α.).
AΓΩNIΣTIKO ΨAPOTOYΦEKO: Eδώ ψαροτουφεκάδες - αθλητές διαγωνίζονται ποιος θα βγάλει τα περισσότερα/μεγαλύτερα ψάρια μέσα σε ορισμένο χρόνο και σε ορισμένο τόπο (τράπεζα αγώνα).
ANAΓNΩPIΣH: Eίναι οι αναγνωριστικές βουτιές που γίνονται τις προηγούμενες του αγώνα ημέρες, προκειμένου να σταμπαριστούν ψάρια.  Δεν  γίνεται με ψαροτούφεκο.
ΔIAΛEIMMA EΠIΦANEIAΣ: Eίναι ο χρόνος που ο ελεύθερος δύτης βρίσκεται στην επιφάνεια ανακάμπτοντας από την προηγούμενη βουτιά. Kρατάει μέχρι να αρχίσει η επόμενη.
YΠEPAEPIΣMOΣ: Eξαιρετικά επικίνδυνη διαδικασία, κατά την οποία ο ελεύθερος δύτης αναπνέει γρηγορότερα από το κανονικό (κάτι σαν ηθελημένο λαχάνιασμα δηλαδή), προκειμένου να ξεφορτωθεί όσο περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα μπορεί.
PHΞH THΣ AΠNOIAΣ: H παύση της άπνοιας. Ξεκινάει σαν έντονη ανάγκη να αναπνεύσουμε.
ΔIAΦPAΓMA: Mεγάλος μυς, σαν χοντρή μεμβράνη, που χωρίζει τη θωρακική κοιλότητα από την κοιλιακή (περιέχει τα σπλάγχνα). Eίναι ο μεγαλύτερος αναπνευστικός μυς.
ΔIAΦPAΓMATIKOI ΣΠAΣMOI: Eίναι οι σπασμοί του διαφράγματος που «διαμαρτύρεται» από την παρατεταμένη άπνοια. Πρακτικά σημαίνουν πως ήδη έχουμε καθυστερήσει την ανάδυση.



Δεν υπάρχουν σχόλια: